« أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ » ( زمر ، 37 ) . توكل در نزد صوفيان يكى از مقامات است كه هر سالك نوپايى در جستجوى حق و حقيقت از آن گذر مىكند . سالك همهء كارها را به خدا وا مىگذارد . به گفتهء صوفيه فقط خواص عرفا و موحدان آن را درك مىكنند . عارف از ارادهء شخصى و هرچه غير حق باشد ، دست مىشويد و تسليم محض خدا مىشود . حلاج : ديدن مسبب است . شيخ محمود شبسترى : چون تو رو از غير حق برتافتى * نقد اسرار توكل يافتى « 1 » حافظ : كار خود گر كرم باز گذارى حافظ * اى بسا عيش كه با بخت خداداده كنى مولوى : گفت پيغمبر به آواز بلند * با توكل زانوى اشتر ببند « 2 » رمز الكاسب حبيب اللّه شنو * از توكل در سبب كاهل مشو قوم گفتندش كه كسب از ضعف خلق * لقمهء تزوير دان بر قدر حلق « 3 » ز بعد از اين مى و مستى چه كار من تو كردستى * توكل كرده‌ام بر تو صدا ، اى كاهلان تنبل « 4 » و در تصّوف عبارت است از واگذارى تمام امور عبد بر صاحب عبد ، چون او مالك حقيقى است . توكّل نشانه و لازمهء ايمان است و آن يكى از مراتب عبوديت مىباشد . * * * [ ( چ ) ] چشم : كنايه از شهود ذات معشوق حقيقى ، سرّ بصير الهى ، نور ذات ، صفت الهام غيبى و مشاهدهء انوار الهى و جمال حق است .

--> ( 1 ) . شرح گلشن راز ، 266 . ( 2 ) . مثنوى ، دفتر اول ، ب ، 846 . ( 3 ) . مثنوى ، دفتر اول ، ب ، 914 . ( 4 ) . ديوان شمس ، ج 3 ، ب ، 14135 .